بینه‌ر و تابلویێ هونه‌ری

20 02 2011

فه‌همی بالایی- به‌رلین

هه‌ر کاره‌کێ  هونه‌ری  خوه‌دی جوانیه‌کا هونه‌ری بیت و بشێوه‌کێ رێک و پێک لسه‌ر بنگه‌هه‌کێ هونه‌ری و زانستی هاتبیته‌ ئاڤاکرن، دێ باندورا خوه‌ لسه‌ر هه‌ستێن بینه‌ری که‌ت. ژ به‌ر کو، کاره‌کێ ئافراندنێ ژ کویراتیا هوندرێ مروڤێ ئافرینه‌ر ده‌ردکه‌ڤیت و  جوانکاریێ پێشکه‌شی مروڤی دکه‌ت. لسه‌ر ڤێ راستیێ ژی دبیت گه‌له‌ک دیتنێن جودا هه‌بن، لێ د ئارمانجا سه‌ره‌کی دا هه‌موو بوچون یه‌ک دگرن کو دخاله‌کا هه‌ڤپشک دا هه‌ستێن مروڤی به‌ر ب کاره‌کێ هونه‌ری دبه‌ن و باندورا خوه‌ لسه‌ر که‌سێ به‌رامبه‌ر دکه‌ت.  تابلو ژ تشته‌کی پێک دهیت دبێژنێ: ره‌سم، ره‌نگ و پێکهات و ئالاڤێن چێکرنێ، لێ ره‌سم واته‌؛ خه‌تا ژده‌رڤه‌ یا فورمی و فورمێن تابلویێ هونه‌ری و ره‌نگ ژی ڤان فورمان دادپوشیت و  هونه‌رمه‌ند  بشێوه‌ێکێ رێکوپێک لهه‌مبه‌ری یه‌ک داتنیت و روبه‌رێ ڤالا پێ تژی دکه‌ت ژ دیتنێن هه‌ستیار و بێ هه‌ستیار یا ژ وان ئالاڤێن هونه‌ری پێک دهێت یێن هونه‌رمه‌ند بشیوه‌کێ هونه‌ری هه‌ر یه‌کی لجهێ وی داتنیت. ئه‌ڤ هه‌سته‌ ژ مروڤه‌کێ نورمال یێ چ ژ هونه‌ری نه‌زانیت و که‌سه‌کێ نڤێسکار، موزیکژه‌ن، شانوگه‌ر یان ره‌خنه‌گر هه‌ریه‌ک بشێوه‌کی ڤی تابلوی دخوینیت و هونه‌رمه‌ند د خالا یه‌کگرتنێ یه‌ دناڤبه‌را کارێ هونه‌ری و بینه‌ری و کارێ هونه‌ری و ره‌خنه‌گری و بینه‌ری دا. ژبه‌ر کو هه‌ر یه‌ک خاندنه‌کێ دده‌ته‌ ڤی به‌رهه‌مێ هونه‌ری و هه‌ر یه‌ک د هێزا داهێناناێ دا روله‌کی دبینیت. د نێرینێن فه‌لسه‌فی دا، جوانی دیمه‌نێ سه‌ره‌که‌یێ هونه‌ری یه‌. ژبه‌ر وێژی هه‌ر ژ سه‌رده‌مێن که‌ڤن مروڤ لنه‌په‌نیێن جوانیێ  دگه‌ریا. جوانیا هونه‌ری دده‌مێن نودا لسه‌ر دوو شێوه‌یان دابه‌شکریه‌:

( جوانیا هه‌ستکرنێ و جوانیا روحی). لالاند دبێژیت : ” هونه‌ر به‌رهه‌مێ جوانیێ یه‌”.

لسه‌ر ڤێ شروڤێ و هه‌ستکرن بڤێ جوانیا هونه‌ری، دڤێت بینه‌ر گرنگیێ بدوو تشتان بده‌ت؛

 

یه‌ک: ئاستێ شروڤه‌کرنا تابلوی بواته‌یا ژبه‌رێک برن و پارجه‌کرنا ڤی کاری هونه‌ری بێی بریندارکرن و ڤه‌گوهاستن بو ره‌گه‌زێن پارجه‌کری ژ پێکهاتێن جوانیێ پاشی بکریارا خواندنێ رادبیت بو لایه‌نێن داهێنانێ و زیره‌کیا پێکهاتا ڤی کاری. دڤی کاری دا ژ ( ره‌نگکرنێ و سه‌ره‌ده‌ریا دگه‌ل ره‌نگان، ئاستێ وێنه‌کرنێ، ده‌ربرینا هێلان و هاوسه‌نگیا کوتلێ، هه‌مه‌ره‌نگیا بنگه‌هین و پێکهاتا د ناڤا روبه‌ری دا و چاوانیا شێوه‌یێ داهێنانێ) ئه‌ڤه‌ هه‌موو دڤێت بشێوه‌کێ زانستی ژ لایێ بینه‌ری ڤه‌ بێنه‌ خواندن دا بگه‌هیته‌ راستیا تابلویێ هونه‌ری و بشێت بشێوه‌کێ راست دڤی به‌رهه‌می بگه‌هیت.

 

دوو: ئاستێ پێکهاتێ: ئه‌گه‌ر شروڤه‌ هه‌رفاندنا به‌رهه‌مێ شێوه‌کاری بیت، پێکهات دێ ئاڤاهیێ وی کاری بیت ژ نوڤه‌. بواته‌یا لێگه‌ریان ژ تشتێ لپشت یان لسه‌ر راستانا ئاڤاهیێ شێوه‌کاری ژ واته‌یێن هشک هه‌ولدان و لێ گه‌ریان ژبو دیاردا راستیا ڤه‌شارتی، ئه‌گه‌ر نه‌  دێ ده‌ستورێ وان رێبازێن پێکڤه‌گرێدای (شروڤه‌ و پێکڤه‌گرێدان) لسه‌ر خانده‌ڤانی و بینه‌ری زال بیت و لسه‌ر روشنبیریا شێوه‌کاری یا دگه‌ل گونجای د پاشماوێ زانستی دا یان لڤاندنا خه‌یالێ. هه‌ر قوناغه‌ک ژڤان قوناغان ژی شێوه‌کێ پێکهاتنێ ئاڤا دکه‌ت لسه‌ر تێگه‌هێن گرنگترین ئاستێ شروڤه‌کرنێ. ژبو وێژی لسه‌ر بینه‌ری پێدڤی یه‌ کو :

 

1- گرنگی پێدان ب ئالاڤێن نو ژبو خاندنا ده‌قی بدیتنێن شێوه‌کاری لژێر روناهیا به‌رگریکرنێ و گرنگی پێدان ب هه‌موو داهێنانێن روشنبیری یێن پێدڤی، ژبو خاندنه‌کا ئه‌کاده‌می یا هه‌مده‌م.

 

2- ده‌ستنیشانکرنا پێکهاتێن ده‌قێ وێنه‌یێ شێوه‌کاری د هوندرێ پێکهاتا هونه‌ری ژ ده‌ربرین و شیانێن هونه‌رمه‌ندی و ئاستێ سه‌رکه‌فتنا پێکهاتا کارێ هونه‌ری ب هه‌موو پێکهاتێن خوڤه‌.

 

3- دیارکرنا روبه‌رێ ده‌قێ دیتنا شێوه‌کاری، ژ لایێ ئاڤاهی و هه‌لبژارتنا ره‌گه‌زێن هونه‌ری و بجهکرنا هه‌ر ره‌گه‌زه‌کێ لجهوده‌مێن پێدڤی ژ خیچکێشانێن یه‌که‌م ژبو دیارکرنا کارێ هونه‌ری.

 

4- زانین لسه‌ر دیاردێن ئاشکرا، لسه‌ر ناڤه‌روکا کارێ هونه‌ری و ده‌ستلێدان د راستیا ریالیته‌یێ دا یا کو ئه‌و تیدا دژیت.1 هاوسه‌نگیه‌کا ده‌ستلێدانێ د هوندرێ هونه‌رمه‌ندی بخوه‌دا د ده‌ما هه‌ستکرنا خه‌یالێ و هه‌ستکرن بهه‌موو پێکهاتێن کارێ هونه‌ری و داهێنانا هه‌ریه‌کی دجهێ پێدڤی دا د چاڤ و ئه‌قلێ بینه‌ری دا خاندنگه‌هو لایه‌نێن هونه‌ری  یێن ئه‌ڤ به‌رهه‌مه‌  بو دچیت بێنه‌ دیارکرن.

 

5-  خوه‌دی پێزانینێن تیوری بیت لسه‌ر جیهانا هونه‌رێ شێوه‌کاری و دیروکا هونه‌ری د قوناغێن جودادا.

هه‌ر ژ هونه‌رێ که‌ڤن تاکو هونه‌رێ هه‌مده‌م. هه‌ر که‌سه‌ک بشێوه‌کی هونه‌ری شروڤه‌ دکه‌ت و تێ دگه‌هیت لسه‌ر ڤێ راستیێ ژی هونه‌رمه‌ندێ ئیسپانی (خوان میرو) دبێژیت: ” لسه‌ر من گه‌له‌ک زه‌حمه‌ته‌ کو، ئه‌ز لسه‌ر تابلویێن خوه‌ باخڤم، و من چجاران بیر لشروڤه‌کرنا وان نه‌کریه‌، ئه‌ز دبێژم ئه‌ز ژڤێ یه‌کێ نه‌ره‌حه‌تم. ئه‌ڤه‌ ئه‌و کارن یێن ژ کاردانا تشته‌کی من بده‌ستخستین ژ بو وێژی چاڤه‌رێبون ئه‌نجامێ نه‌دیاربونێ یه‌”

ئه‌گه‌ر ئه‌م هه‌ر کاره‌کێ هونه‌ری شروڤه‌ بکه‌ین یان خاندنه‌کا سه‌رپێ بخوینین دێ، بو مه‌ راستیا جوانیا هونه‌ری دیار بیت یا کو که‌سه‌کێ ئافرێنه‌ر کو دبێژنێ هونه‌رمه‌ند، شیایه‌ هه‌ستێن خوه‌ بخه‌یالان ڤه‌ گرێبده‌ت و د شیانێن خوه‌دا به‌رهه‌مه‌کێ هونه‌ری پێشکێش بکه‌ت.

دبیت به‌رهه‌مه‌ک ژ یێ دی هند جوداهیا بخوه‌ڤه‌ بگریت لێ دیسان مروڤ دشێت بێژیت؛ شێوه‌کێ رێژه‌یی یێ ڤی کارێ هونه‌ری هه‌ستێن مروڤی دلڤینیت، بتایبه‌ت ئه‌گه‌ر ژ لایێ هونه‌ری ڤه‌ سه‌رکه‌فتی بیت، بینه‌ر بهه‌موو پێکهاتێن خوه‌ڤه‌ دکه‌ڤیته‌ ژێر باندورا ڤی کارێ هونه‌ری. لسه‌ر ڤێ راستیێ ژی شارل لالو دبێژیت: ” هونه‌ر ره‌نگڤه‌دانا ژدایکبونا ره‌وشا هوندرین یا هونه‌رمه‌ندی یه‌ “. میناکێ ڤێ راستیێ ژی ئه‌زمونا هونه‌رمه‌نێ هوله‌ندی یێ ناڤدار” ڤینست ڤانکوخی “یه‌. 2

لڤێرێ مروڤ دشێت بگه‌هیته‌ وێ باوه‌ریێ کو؛ بینه‌ر- ب رێکا هه‌ستێن خوه‌ پێشوازیا کاره‌کێ هونه‌ری دکه‌ت. وه‌ک سه‌روچاڤێن به‌رامبه‌ر به‌رهه‌مه‌کێ هونه‌ری و ب هه‌ستێن خوه‌ دگه‌ل تابلویێ هونه‌ری دئاخڤیت و کویر خوه‌ دادهێلیته‌ د هه‌موو به‌شێن تابلوی دا ژ لایێ پێکهاتا هونه‌ری، ره‌نگ، روبه‌ر، بابه‌ت و شێوه‌یێ دارێتنێ. ئه‌ڤه‌ هه‌موو دبنه‌ پشکه‌ک ژ جوانیا هونه‌ری کو چاوان ژ راستیا دیتنێن هونه‌رمه‌نده‌کی ده‌رکه‌تیه‌ وه‌سان بینه‌ر ب شێوه‌کێ هه‌ستیار وه‌ردگریت. ئه‌ڤ پێشوازیکرنه‌ گاڤا یه‌که‌مه‌ ژ بو خواندنا تابلوی، پاشی هه‌موو هه‌ستێن بینه‌ری به‌ر ب لێگه‌ریانا نه‌په‌نیێن تابلوی دچن کو رولێ سه‌ره‌که‌ د ڤان هه‌ستان دا چاڤه‌. ژ به‌ر کو تابلو ب هه‌ستێن دیتنێ دهێته‌ خواندن ژ بو وێژی چاڤ تشتێ هه‌ری سه‌ره‌که‌یه‌ پێزانینا ژ تابلوی وه‌ردگریت و دده‌ته‌ مه‌ژی و ل هه‌ستێن دی به‌لاڤ دکه‌ت. هه‌روه‌سا دڤێت ئه‌م وێ ژی ژبیر نه‌که‌ین کو، که‌سێ بینه‌ر یێ بخوازیت بچاڤان تابلویه‌کێ هونه‌ری بخوینیت دڤێت پێشیا هه‌ر تشتی خوه‌دی پێزانینێن هونه‌ری و روشنبیریه‌ک جوانیا هونه‌ری بیت، دا بشێت هاوسه‌نگیه‌کێ دناڤبه‌را هه‌ستێن خوه‌ و به‌رهه‌مێ هونه‌ری دا په‌یدا بکه‌ت. ئه‌ڤه‌ژی دبیت ژ که‌سه‌کی بو یێ دی ژ جڤاکه‌کێ بو جڤاکه‌ک دی جودا بیت، هه‌روه‌کی ژ لایێ هونه‌رمه‌ندان ڤه‌ ژی بشێوه‌یێن جودا تێنه‌ ئه‌نجامدان. مروڤ دشێت لڤێرێ بێژیت: کو هونه‌ر هه‌ستکرنه‌ نه‌ک شروڤه‌یه‌، د دیتنێت هونه‌رمه‌ندی دا بینه‌ر دڤێت بهه‌ستێن به‌رامبه‌ری جوانیێ بکاربینیت دگه‌ل پێکهاتێن وه‌ک؛ ره‌نگ، ده‌ستلێدان، فورم، ئاڤاهی و کوتله‌. ئه‌ڤه‌ دبیته‌ رێیه‌ک ژبو خواندن و ده‌ربازبونێ به‌ر ب جیهانا هوندرین یا شێوه‌کاری.[1]

ئه‌ڤه‌ژی دبیته‌ ده‌ستپێکه‌ک ژ بو خوشی و زه‌وقا بینه‌ری کو خوشیا خواندن و تێگه‌هه‌شتنا به‌رهه‌مێ هونه‌ری یه‌. لڤێرێ بینه‌ر و تابلو دبنه‌ یه‌ک تشت بێی ژێکڤه‌بوون دناڤبه‌را بابه‌تێ و هونه‌ری دا ژبه‌ر وێژی خوشیا جوانیێ بێ بابه‌ته‌. ئه‌ڤ خوشیه‌ د ماوێ یه‌کگرتنا تایبه‌ت یا دناڤبه‌را بینه‌ری و کارێ هونه‌ری دا ده‌ردکه‌ڤیت. ئه‌ڤ خوشیه‌ژی نه‌ خوشیه‌کا سه‌رڤه‌یه‌ یا بابه‌تی لێ خوشیه‌کا ڤه‌شارتی یه‌ یا هوندرین. ئه‌ڤ خوشیه‌ ژی سنوره‌کێ دیارکری دناڤبه‌را بینه‌ری و کارێ هونه‌ری دا په‌یدا دکه‌ت. وه‌که‌ بابه‌ته‌کێ خواندنێ د هه‌ستێن دیتنێ دا دبیت ئه‌ڤه‌ ژی وێ دیار بکه‌ت کو، په‌یوه‌ندیا دناڤبه‌را خواندنێ و پارچه‌کا هونه‌ری دا د هوندردا په‌یوه‌ندیه‌که‌ گرنگیێ بشێوێ کاردانێ دده‌ت، دناڤبه‌را مه‌ و کارێ هونه‌ری دا د هه‌لوێسته‌کێ دیارکری دا ئه‌ڤ تایبه‌تمه‌ندیه‌ ژی نه‌ دژی هونه‌ری یه‌، به‌لکو کارکرنه‌ دگه‌لدا، چه‌ند کارێ هونه‌ری خودان باندور بیت ژ هه‌موو پێکهاتێن خو ڤه‌ دێ پێتر بالا بینه‌ری کێشیت و هه‌ستێن جوانیا هونه‌ری پێشکێش دکه‌ت ئه‌ڤه‌ ده‌ستپێکه‌که‌ ژ بو زه‌وقێ ژ گوهارتنا ده‌مێت شاعری کو پرن ژ وژدانێ. بڤی شێوه‌ی لسه‌ر هه‌ر مروڤه‌کی پێدڤیه‌ چاڤێن خوه‌ و هه‌ستین خوه‌ لسه‌ر جوانیه‌کا هه‌مده‌م په‌روه‌رده بکه‌ت دا بشێت ببیته‌ خوه‌دی پیزانینێن هونه‌ری و جوانیێ دهه‌ه‌ستین خوه‌دا هه‌مبێز بکه‌ت و جوانی ببیته‌ پشکه‌ک د ژیانا روژانه‌ یا مروڤی دا، ژبه‌ر کو روژانه‌ پێدڤیاتیا  هه‌ر که‌سه‌کی بڤێ جوانیێ هه‌یه‌ و دگه‌ل دژیت.‌

چافکانی:

  • ابراهيم الحسين:اللوحة والمتلقي
  • هربر ريد: الفن والمجتمع، بیروت-لبنان
  • عفيف البهنسي: النقد الفني وقراة الصورة
  • عبداللطيف النواتي: اللوحة والمشاهد،مغرب
  • Die Großen der Malerei

Advertisements

Actions

Information

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s




%d bloggers like this: