Schelling (1854-1775)

20 02 2011

 

په‌یوه‌ندیا دناڤبه‌را وێنه‌یێ هونه‌ری و سروشتی دا

 

فه‌لسه‌فا ئه‌سته‌تیکا هونه‌ری

 

 

فه‌همی باڵایی

به‌ری ئه‌م راستیا فه‌لسه‌فا جوانی و وێنه‌ و سروشتی لبا شیلینگ دیار بکه‌ین، دڤێت هنده‌ک ژ دیروکا فه‌لسه‌فه‌ و زانستا جوانیێ پێشچاف بکه‌ین، ژبه‌ر کو هه‌ر فه‌یله‌سوفه‌ک ب نێرینه‌کێ لڤێ دنێریت و هند جاران ژی گه‌له‌ک بوچونێن فه‌لسه‌فی یه‌ک دگرن و دژی یه‌ک دونه‌،

هه‌روه‌ها دڤێت ئه‌م بلێفکرنا  په‌یڤا جوانیێ بده‌ین دیارکرن و پێناسا وێ چی یه‌؟ و فه‌لسه‌فا جوانیێ چی یه‌؟ ئه‌م دبێژین: جوانی به‌شه‌که‌ ژ به‌شێن فه‌لسه‌فێ، یا لێکولینا نێرینێن مروڤی ژ جوانیێ دکه‌ت ژ ئالیه‌کی ڤه‌ و هه‌ستکرن بڤێ جوانیێ ژ ئالیه‌ک دنڤه‌، پاشان بریاردانا حکمی ژ ئالیێ سێ یه‌م ڤه‌. پاشان پێناسا جوانیێ تێ ڤه‌گوهاستن ژ بو سێ قوناغان:

قوناغا هزرکرنێ، قوناغا هه‌ستکرنی و قوناغا بریاردانێ. په‌یوه‌ندیێن فه‌لسه‌فا جوانیێ ژ ئالیه‌ک دیڤه ژ دیروکا هونه‌ری و فه‌لسه‌فێ تێن لگوری پێناسێن نوو په‌یوه‌ندیێن دناڤبه‌را هونه‌ر و فه‌لسه‌فێ دا‌ کو ئه‌و دبینن؛ جوانی هه‌موو بیرکرنن د هونه‌ری دا، پرسا هه‌ستکرن بجوانیێ  ئارمانج ژ فه‌لسه‌فا جوانیێ یه‌ د سه‌دسالا نوودا. کو تێ بنافکرن ب ئه‌سته‌تیکا. (باومگارتن) یه‌که‌م که‌س بو ئه‌ف ناڤه‌ ل زانستا جوانیێ کری، دسالا 1735.ز دا وی دخواست جوداهیێ دناڤبه‌را مه‌یدانا جوانیکاری و زانستێن دی دا په‌یدا بکه‌ت. ئه‌ڤ ناڤێ ئه‌سته‌تیکا ڤه‌دگه‌ریت سه‌رده‌ما یونان، ئارمانج ژێ هه‌ستکرنه‌ یان زانستا په‌یوه‌ندیدار ب هه‌ستکرنێ. ئارمانج ژ هه‌ستکرنێن د ئالیێ جوانیێ دا یه‌، ژبه‌ر کو هه‌موو هه‌ستکرن مه‌رج نینه‌ هه‌ست بجوانیێ بکه‌ن.[1] ئه‌ف راستیه‌ ژی پێشچاڤ نابیت ئه‌گه‌ر خوه‌ نه‌ به‌رده‌ینه‌ دناڤا دیروکا فه‌لسه‌فێ دا ل یونانا که‌ڤن لسه‌ر ده‌ستێ که‌سێن مینا(ئه‌فلاتون، سوکرات و ئه‌رستوی…هتد).

ژبه‌ر جوانیا سروشتێ یونانستانێ و پێشداچونا فه‌لسه‌فه‌، هونه‌ر و میسولوژیان وان گرنگی ددا ئالیێ جوانیا فه‌لسه‌فی. ژبه‌ر وێژی د جهه‌کی سروشتی دا لسه‌ر که‌نارێ روبار و ده‌ریا دناڤا چیا و دارستاناندا د بێده‌نگیا سروشتی دا سوکرات دان و ستاندنێن خوه‌ یێن درێژ لسه‌ر سروشتی و ڤیانێ، دجوانی و ده‌رونێ مروڤی دا ، لسه‌ر جوانیا ده‌رونی و ده‌رڤه‌ی ده‌رونی، لسه‌ر جوانیا مادی و یا مه‌عنه‌وی نڤێسنا خوه‌ بداوی ئانی. ده‌ما وی لڤێ جوانیێ بگشتی دنێری دخواست وه‌کی بالنده‌کێ دور بفریت دا ژوردا ل ڤان دیمه‌نا بنێریت،لێ دیسان وی هه‌ستا خوه‌یا جوانی و دیتنێن هوندرین ‌ به‌رز کر و جوانیا وی دخواست دیت. ژبه‌ر وێژی گوت :” مروڤێ ژده‌رڤه‌ و یێ هوندرین ژ یه‌ک که‌ساتی پێک تێن” ژ ڤی چاخێ گرکی یێ که‌ڤن و تاکو روژا ئیرو جوانی بویه‌ فه‌لسه‌فه‌و دیتن و شروڤه‌ لسه‌ر تێن کرن بتاتبه‌تی بدرێژیا دیروکێ که‌سێن مینا: (ئه‌فلاتون- ئه‌رستو- کانت- هیگل- شوبنهور- مارکس- هایدجر- سارتر …هتد) ئه‌فلاتون د بیردوزا خوه‌دا  کاردانا به‌ر بژور ژ سیبه‌رێ به‌ر ب روناهیێ یان ژبو وێنه‌یێ میسالی کو روناهی یه دچیت. د نێرینێن وی دا هه‌ر تشت کامل و جوانه‌. هه‌روه‌ها دڤێ بیردوزا میسالی دا لجیهانێ دنێریت. فه‌لسه‌فا جوانیێ ژی ژ فه‌لسه‌فا وی جودا نابیت، بگشتی دفه‌لسه‌فا خوه‌دا هێرشی سوزو هه‌ستێ دکه‌ت و به‌ر بئالیێ ئه‌خلاق و میسالیێ دچیت و رێزگرتنا مه‌نتق و ئه‌قلی دکه‌ت، گرنگیێ دده‌ت هه‌لهاتن و مێرخاسی و هه‌رتشتێ پشتگیریێ لبا مروڤی بکه‌ت، ئه‌ف هه‌موو ژ بو ئاشکراکرنا گشتی یه‌، ئه‌فلاتونی گرنگی ددا فه‌لسه‌فا میسالی و ئه‌خلاقی دخزمه‌تا جڤاکێ دا. بتایبه‌ت ژی ئالیێ په‌روه‌رده‌کرنا گه‌نجان لسه‌ر ڤێ رێبازێ، ژ بو وێژی گرنگی ددا ئه‌قلی دا شه‌هوه‌تێن هه‌ستێن دن بکوژیت. له‌وما فه‌لسه‌فا جوانیێ ژ فه‌لسه‌فا ئه‌فلاتونی یا میسالی و ئه‌خلاقی ناهێته‌ جوداکرن، ئه‌ف فه‌لسه‌فه‌ژی لبا وی به‌شه‌کی گرنگه‌ ژ میتافیزیکیێ و ئایدولوژیا چاخێ یونانی،لسه‌ر گرنگی پێدانا( ئه‌قل، کمال، جوانیا لاشی و ئه‌خلاقی.) ئه‌ڤ فکرا جوانیێ ژبو هوندرێ مروڤی ئه‌فلاتون لسه‌ر سێ ئالیا دابه‌ش دکه‌ت:

سه‌رپێهاتی (مثل)، ڤیان(حب)، چافلێکرن. ژ به‌ر وێژی ئه‌و جوانیا دکه‌ڤیته‌ به‌ر چاڤێن مه‌ نه‌ جوانیا راسته‌قینه‌یه‌، ئه‌و جوانیا راست لجیهانه‌کا دنه‌.[2]

پێوتسته‌ فه‌یله‌سوف لڤێ جوانیێ بگه‌ریێت، هند جارانژی ئه‌فلاتون تێکه‌لیێ دناڤبه‌را جوانی و خێرێ دا په‌یدا دکه‌ت، ژبه‌ر کو جوانی رێیه‌که‌ به‌ر ب خێرێ دچیت د بیروباوه‌رێن کو ئه‌م برێ یا هزرکرنا جوانیێ دبینین و بگه‌هینێ. ئه‌ف جوانیا میسالی ئارمانجه‌ و فه‌یله‌سوف لراستیا وێ دگه‌ریێت، ئه‌فلاتون دبێژیت: دبیت ئه‌م ده‌ملده‌ست بگه‌هینه‌ ڤێ جوانیێ دریالیته‌یا راسته‌قینه‌ دا و بالا مه‌ بکێشیت و حه‌ز ‌ژێ بکه‌ین. ئه‌ڤ هه‌موو ئه‌گه‌رێن سروشتێ جوانێ یونانێ بون کو فه‌لسه‌فا جوانیێ لێ په‌یدا ببیت و یونانی پالداینه‌ زه‌وقا جوانیێ هه‌روه‌کی به‌ر ب شیعر و ئه‌فسانه‌ و درامایێ چوین. ئه‌فلاتون یه‌که‌م که‌س بو ژێده‌رێ جوانیێ ژ سروشتی گرتی. ئه‌ف جوانیه‌ لبا ئه‌فلاتونی د هوندرێ مروڤی دا دیار دبیت وه‌که‌ ئلهامێ ده‌ردکه‌ڤیت ژ هوندورێ ئیشاره‌تێن ره‌مزی و ئه‌فسانه‌یێ و جوانی دبیته‌ ژێده‌رێ ئلهامێ د ئاستێ فه‌لسه‌فێ دا. وی گرنگی ددا هزرا جوانی یا نافخویی ژ خوه‌داوه‌ندێن هونه‌ری وه‌که‌ خوه‌داوه‌ندا ژنێن (زیوس)، کو 9 خوه‌داوه‌ندێن میسولوژییێن گرنگیێ دده‌ن چاڤدێریا هونه‌ری وه‌ک: (خوه‌داوه‌ندا کومیدی، دیروک، نه‌خوشی، موزیک و ره‌قس، شیعر و ستران، فه‌له‌ک، دیارده‌، بابه‌ت) ژبه‌ر وێژی هونه‌ر و جوانی د ئافراندنێن هونه‌ری دا هاتن دابه‌شکرن لگوری نیرینێن جودا بتایبه‌تی لسه‌ر سێ دیتنا.

1- هونه‌ر بدیتنه‌کا چافلیکرنا سروشتی(ئه‌ف نێرینه‌ ژ ئالیێ ئه‌رستو و هونه‌رمه‌ندێن چاخێ سه‌رهلدانێ).

2- هونه‌ر بدیتنا ده‌ربرینه‌که‌ ژ ئینفیعالاتێن هونه‌رمه‌ندی(ئه‌ف نێرینا فکرا خاندنگه‌ها رومانسی یه‌ د هونه‌ری دا وه‌که‌ کروتشه‌ و کولنجود…هتد)

3- هونه‌ر بدیتنا ده‌ربرینا جوانیێ د هوندوردا (خاندنگه‌ها هونه‌ر ژ بو هونه‌ر  وه‌که‌ نڤێسکارێ به‌ریتانی ئوسکار وویلد…هتد).[3]

هیگل (1770-1831)، یه‌که‌ ژ گرنگترین فه‌یله‌سوفێ گرنگیا جوانیا هونه‌ری د سه‌دسالا نودا دیار کری دیتنێن وی بو وێ دچن کو ده‌ستپێکا سه‌رده‌مه‌که‌ نوو ژ روحێ ده‌ردکه‌ڤیت ژ هونه‌ری ئه‌وژی فکره‌، که‌سه‌کی به‌ری وی ئه‌ڤ مه‌زهه‌به‌ ئاشکرا نه‌کریه‌ ژبه‌ر وێژی گه‌له‌ک نڤێسێن نوو لسه‌ر په‌یدا بون دسالا 1835 دا. هه‌روه‌ها د په‌رتووکا وی یا سه‌ره‌که‌ بناڤێ (دیاردێن روحی) (ظواهر الروح) دسالا 1807 دا. جوانی لبا هیگل ناڤه‌روکا هونه‌ری نه‌ بته‌نێ فکره‌، وێنه‌ژی کورتکرنا وێنه‌یێن هه‌ست و خه‌یالێنه‌، ژبو ئه‌ڤ هه‌ردوو رو بچنه‌ دناڤا هونه‌ری دا، پێگیریکرن ژ گوهارتنا ناڤه‌روکێ بو بابه‌تێ هونه‌ری و دڤێت ژ هه‌ژی ڤێ ڤه‌گوهاستنێ بێ دیتن، ئارمانجا هیگل هه‌ر تم ئه‌و بو ل ئه‌قلێ ڤه‌شارتی بگه‌رهیت د هه‌موو بابه‌تێن ریالیتێ دا، دگه‌ل وێژی فکرا هونه‌رمه‌ندی نامینیت فکره‌کا بێ ئالی. لسه‌ر ڤی بنگه‌هی هیگل هونه‌ری دبینیت رێیه‌ک ژ رێکێن پاقژکرنا ده‌رونی.[4]

هه‌روه‌ها مروڤ دکاریت فه‌یله‌سوفه‌کی مینا کانت(1724-1804)، وه‌که‌ سه‌رکێشێ زانستا جوانیێ بده‌ت‌ ناسکرن. ژبه‌ر کو وی گرنگی ددا رێکخستنا دناڤبه‌را پارچێن لاشێن مه‌زن دا، ئه‌و بخوژی لژێر باندورا (بلینبتز) بو لسه‌ر فکر و ئیرادێ تشته‌ک زێده‌کر کو یێ سێیه‌مینه‌ ئه‌و ژی وژدانه‌. یا هه‌ست بخوشی و نه‌خوشیێ دکه‌ت. بڤی شێوه‌ی  کانت د سه‌ربورێن ده‌رباس بوی دا ل ره‌گه‌زێن سه‌ره‌که‌ دگه‌ریا. وی گرنگی ددا دوو ئالیان د فه‌لسه‌فا جوانیێ دا.

1- فکرا جوانیێ و ژ ناڤبرنا وێ 2- حکمێ جوانیێ و ره‌خنا حکمێ ژناڤبرنێ.

ئه‌و سروشتی ژ سه‌ربه‌ستیێ جودا دکه‌ت.

ئه‌رستو ڤێ جوانیا هونه‌ری دبینیت لهه‌ڤهاتن و مه‌زناتی ژ لهه‌ڤهاتنێ په‌یدا بویه‌ وی زانینا مروڤی لسه‌ر سێ ته‌وه‌ران دابه‌ش کر؛

1- زانینێن تیوری 2- زانینێن پراکتیکی 3- زانینێن هونه‌ری

وی هونه‌ر و زانینا زانستی ژیه‌ک جودا کرن وی دیت کو ئارمانجا هونه‌ری نوێنه‌راتیا به‌رده‌وام ب پێویستیێن تشتی هه‌یه‌ ده‌رڤه‌ی کریارێ، ژبه‌ر وێژی هونه‌رمه‌ند نه‌گرێدای وێ یه‌کێ یه‌ کو ریالیتێ وه‌کی خو ڤه‌گوهێزیت د سروشتی دا لی پێویسته‌ به‌ر ب باشتر ببه‌ت. ژ هه‌مویان پێتر فه‌لسه‌فا جوانیا هونه‌ری ژ ئالیێ فه‌یله‌سوفێ ئه‌لمان شێلینگ ڤه‌ پێک هاتیه‌. ژبه‌ر وێژی بابه‌تێ مه‌یێ سه‌ره‌که‌ لسه‌ر دیتنێن ڤی فه‌یله‌سوفیه‌ کو شروڤا وێنێ هونه‌ری و وێنێ سروشتی کریه‌ و ئیرو ژی وه‌که‌ پروگرامه‌کی زانستی د زانکویێن هونه‌ری یێن ئه‌لمانی دا تێ خواندن، به‌ری بچینه‌ دناڤا تایبه‌تمه‌ندیێن ڤی بابه‌تی دا دڤێ ئه‌م بزانین شێلینگ کی یه‌؟

شێلینگ :فه‌یله‌سوفێ میسالی یێ ئه‌لمانه‌ ماموستایێ زانکۆیا به‌رلین بو، وی گرنگی ددا فه‌لسه‌فا سروشتی، ژبه‌ر وێژی وی گه‌له‌ک په‌رتوک لسه‌ر ڤێ یه‌کێ نڤێساندن. ئه‌و د ره‌خنه‌یا فکری دا که‌تبو ژێر باندورا (کانت و لیبنتز)ژ په‌رتوکێن وی (مه‌زهه‌بێ میسالییا به‌رز) لسالا 1800 نڤێسایه‌، وی هه‌وڵدایه‌ په‌یوه‌ندیێ دناڤبه‌را فکرا وی د میسالیا بابه‌تی دا و دناڤبه‌را میسالیا هوندرین لبا فخته‌ دا په‌یدا بکه‌ت. هه‌روه‌ها په‌رتوکا وی یا بناڤێ ( خواندنه‌ک لسه‌ر فه‌لسه‌فا هونه‌ری) ل سالا 1802 لزانکویا (یینا) لبه‌رلین خواندیه‌،‌ تاکو 1803. پاشان ئه‌ف نڤێسا وی لسه‌رانسه‌ری ئه‌لمانیا وه‌که‌ نامیلکه‌یه‌ک هاته‌ به‌لافکرن بناڤێ ( په‌یوه‌ندیا دناڤبه‌را هونه‌رێ وێنه‌یی و هونه‌رێ سروشتی )دا. کو دناڤبه‌را سالا 1800 تاکو 1807 دا دیار بو. دسه‌ر وێرا کو شلنگ یه‌ک بو ژ وان میسالیێن ئه‌لمان یێ لسه‌رخاندنگه‌ها  (کانت) ی. ژ به‌ر وێژی وی دخواست ڤه‌گه‌ریته‌ سه‌ر په‌رتوکا کانتی یا سه‌ره‌که‌ لسه‌ر فه‌لسه‌فا جوانیێ کو بناڤێ (نقد الحکم). ئارمانج ژێ ئه‌و بو کو بگه‌هیته‌ وێ باوه‌ریێ د خواندنێ دا کو خالا یه‌کگرتنا دناڤبه‌را فه‌لسه‌فا تیوری و پراکتیکی دا، ژڤێ هه‌ولێ تێگه‌هه‌شتنا دناڤبه‌را هه‌ردوو جیهانێن هه‌ڤدژ د هوندورێ روحێ دا، ئه‌و بو وێ یه‌کێ دچیت کو، جوانی یان بزاڤا ده‌ربرینێ د باوه‌ریێن وی دا ئالاڤه‌کی گشتی یێ فه‌لسه‌فێ یه‌ یان چونه‌کا هوندرینه‌. ئه‌و بزاڤا هه‌ستکرنێ ژ بو نه‌هه‌ستکرنێ د ناڤا هوندرێ دا یه‌ک دگرن. ئارمانج ژ یا یه‌که‌م هوندوره‌ یان روحه‌ و یا دووه‌م ژی سروشته‌.[5]

دنیرینێن خوه‌دا زه‌وق کره‌ پره‌نسیبێ روحی و ره‌سم ژ ڤێ روحا مروڤیه‌ ژ بو تێگه‌هه‌شتنا تشتان ئه‌ڤژی تێ وێ واته‌یێ کو دڤێت ئه‌م بزانین کیژ کولتور و دیروکا ئولی شێلینگ پالدایه‌ ڤێ بلندیێ د سه‌دسالا هه‌ژده‌ و نوزداندا که‌ساتیه‌ک نه‌ترس په‌یدا کر  ژ ئالیێ جڤاکی، سیاسی و ئولی ڤه.‌..هتد. ده‌ما مروڤ ل نویاتیه‌کێ دگه‌ریێت ئه‌و واته‌یه‌ کو مروڤ نه‌یێ بباوه‌ره‌ کا دێ چ گوهارتن دڤێ نویاتیێ دا په‌یدا بن. مروڤێ ئازاد پێتر ڤێ به‌رپسیاریێ وه‌ردگریت لێ گه‌ر مروڤ د هوندورێ خوه‌دا یه‌ک نه‌بیت مروڤ نکاریت د ئێشێن خوه‌ بگه‌هیت و ئازادیا مروڤی ژی بهایێ خو نامینیت. ژ به‌ر کو مروڤ خوه‌ د راستیا ڤی به‌رهه‌مێ هونه‌ری دا دبینیت و به‌شه‌که‌ ژ ڤی وێنه‌ی. گه‌ر مروڤ زوریێ لهه‌ستێن خوه‌ بکه‌ت ژ بو به‌شداربون و ئافراندنا کاره‌کی جوانیا هونه‌ری وێ ده‌مێ مروڤ دێ دجهدا مینیت و نویاتیێ په‌یدا ناکه‌ت دڤێت بروحه‌کا سروشتی لێ بنێریت و ئازادیا وی ئه‌وه‌ ده‌ما هه‌ست بژیانێ دکه‌ت. وێ ده‌مێ هێزه‌کا وه‌ک مروڤی لسه‌ر وێ فورمێ و بلندیا مروڤی په‌یدا دبیت، ئه‌ڤ ژی خوشترین حاله‌تێ ئازادیێ یه‌ لبا مروڤی، تێکدانا ڤێ فورمێ ژی د به‌رپسیاریا مروڤی دایه‌ و دبیته‌ پێناسا مرنا مروڤی، ژبه‌ر کو ئه‌و دجهدا دمینیت و پێشدا ناچیت، و تا چ راده‌ روح د بیته‌ هێزا مروڤی و د چ په‌یوه‌ندیا هه‌ستکرنێ دایه‌ گه‌ر د به‌رزترین خوشیا ژیانێ دا نه‌بیت دێ ژیانه‌کا بێ واته‌ بیت.

هو‌نه‌ر ب دیتنا وی روحا فه‌لسه‌فێ یه‌ و راستیا یه‌که‌مه‌، دیروکا فه‌لسه‌فێ شاهدێ وێ راستیێ یه‌ یا یونانیان  د بیاڤێ ئاشکراکرن و ئافراندنا جوانیێ د شیعر و هونه‌رێن هه‌مه‌جوردا فده‌ستخستی. هه‌روه‌ها ئه‌و دوێ باوه‌رێ دایه‌ کو پێویسته‌ فه‌لسه‌فه‌ ڤه‌گه‌ریته‌ سه‌ر راستیا خوه‌یا به‌رێ، شێلنگ دبینیت کو دوو رێ هه‌نه‌ ژ ریالیتێ دور بکه‌ڤی:

یه‌که‌م: رێیا شیعرێ کو مروڤ به‌ر ب جیهانا میسالیڤه‌ دره‌ڤیت.

دووه‌م: رێیا فه‌لسه‌فی یا جیهانا ریالیتێ تێک دده‌ت،[6]

هه‌روه‌ها دگوت فه‌لسه‌فه‌ ژ شیعرێ ده‌ردکه‌ڤیت، ژبه‌ر کو ئه‌و راستیا وێ یا یه‌که‌مه‌ کو لێ دگه‌ریێت. ژبه‌ر وێژی ئه‌گه‌ر فه‌لسه‌فه‌ و هونه‌ر د چاخێ یونانیێ که‌ڤندا نه‌با یا لسه‌ر بنگه‌هێ میسولوژیا یونانیا که‌ڤن ئاڤا بوی، کو ئاگاهیێ دده‌ت فه‌لسه‌فا نوو. لسه‌ر ڤێژی ژبو مه‌ فه‌لسه‌فه‌ و جیهانا جوانیێ د پلا یه‌که‌مدایه‌. کو هیگلی کێشایه‌ ئه‌وروپا، زانستا جوانیێ گرنگیا خوه‌ نه‌بو لژێر رێکخستنا فه‌لسه‌فی مینا د فه‌لسه‌فا شێلنگ دا شێلنگ هه‌ولدا به‌شه‌ک ژ فه‌لسه‌فا کانت و به‌شه‌ک ژ فه‌لسه‌فا ئه‌فلاتونی ژ فه‌لسه‌فێ شیعر په‌یدا بو. فکرا سه‌ره‌که‌ د میسالیا بابه‌تی دا هاوسه‌نگیا یه‌که‌م دناڤبه‌را فکر و ده‌ستکه‌فتیێ سه‌ربورا میسالی و ریالیته‌یێ و زیره‌کی و سه‌ربه‌ستیا پێویست دا. شیلنگ گه‌هه‌شته‌ وێ باوه‌ریێ کو هه‌بونا یه‌کگرتنا بنگه‌هین دناڤبه‌را واندا کو بابه‌ت نوێنه‌راتیا فه‌لسه‌فێ د دیارکرنا ڤێ یه‌کگرتنێ دا بدیتنێن مه‌ژی بکویراتی و هونه‌ری بته‌نێ ئه‌و دکاریت ڤێ یه‌کێ بده‌ست بێخیت. ژ به‌ر وێژی هونه‌رهه‌ر تم د پله‌یا هه‌ری به‌رزا زانستادایه‌ یا  د ژیانا روحی دا،لڤێرێ په‌یوه‌ندیه‌ک هه‌یه‌ یا کویر دناڤبه‌را هونه‌ری و سروشتی دا هه‌ردوو نوێنه‌راتیا بزاڤێن خوه‌دی به‌رهه‌م و ببه‌رهه‌من. سروشت هه‌لبه‌سته‌کا نڤێسی یه‌ ب تیپێن بارز، هه‌ر که‌سێ بخوینیت دزانیت یه‌کگرتنا فکرو هونه‌ری یه‌ دشێت ره‌مزێن وێ ڤه‌که‌ت. ژ به‌ر وێژی کارێ هونه‌ری ژ هه‌ڤدیتنا سروشتی دزێت، هونه‌ر ل روحێ دگه‌ریت د تشتاندا، روح ژی مروڤی ژ یه‌کانه‌ییا ژێکڤه‌بوی رزگار دکه‌ت  و به‌ر ب به‌شداربونا ژیانێ دبه‌ت. روح نه‌ تشته‌کی جوانه‌ لێ دیتنا جوانیێ یه‌، ئه‌ف باوه‌ریه‌ مه‌زترین باندورن لسه‌ر شیلنگ  په‌یدا کرین.

لڤرێدیار دبیت کو، سروشت ژێده‌ره‌کێ سه‌ره‌که‌یه‌ ژ ژێده‌رێن جوانیا هونه‌ری، هه‌روه‌سا ژێده‌رێ ئافراندنێن جودایه‌ ژ روشنبیری و شارستانیان. ژبه‌ر وێژی وه‌که‌  فه‌رهه‌نگه‌کا پری په‌یڤه‌ و هه‌مو ره‌نگ تێدا دیارن، لێ ژ لایێ که‌سه‌کی ئافرێنه‌ر ڤه‌ دڤێت ئه‌ڤ پارچه‌یێن به‌ربه‌لاڤ بێنه‌ لێکدان و وێنه‌کێ جوان ژێ دروست بکه‌ت. ژ لایێ هونه‌رێ شێوه‌کاری ڤه‌، سروشت لسه‌ر بنگه‌هێن ئه‌ندازه‌یێ هاتیه‌ ئاڤاکرن کو ژ خه‌ت، به‌شایی، چوارگوشه‌ و شیوه‌یان پێک هاتیه‌، مروڤ ژی دڤێت ژ ڤان شێوه‌یه‌ن راستیێ بئافرینیت، ژ لایێ خه‌یال و هه‌لبژارتنا وێنه‌یێن جوان ڤه‌ و په‌یوه‌ندیا مروڤ وه‌که‌ که‌س دگه‌ل سروشت و جڤاکێ.هه‌ر لده‌ستپێکا ژیانێ مروڤی هه‌ول دایه‌ کو نه‌ه‌نیێن سروشتی ژ بو خزمه‌تا مروڤی و ژیانێ ئاشکرا بکه‌ت، له‌وما هونه‌ر و جوانیا هونه‌ری د هه‌موو قوناغێن ژیانامروڤی دا خودان به‌رپسیاریه‌کا دیروکی بو. تاکو دگه‌هیته‌ هونه‌رێ سه‌رده‌مێنو کو ژلایێ (ئمبرسیونیزمان) ڤه‌، جاوان لده‌ردورا پاریسێ خوه‌ به‌رددا ناڤا سروشتی و جوانیا ره‌نگ و هونه‌ری ژ داڤێن روژێ و جوانیا سروشتی دکره‌ هێڤێنێ تابلویێن خوه‌. هونه‌رمه‌ندێن وه‌که‌ سیزان، رێنوار، مانێ و…هتد بونه‌ به‌شه‌ک ژ دیروکا هونه‌رێ جوانیا سروشتی کاجاوان ڤانگوگ شیا زه‌ڤی و بزاڤا جوتکاران و خوه‌زایێ بلێدانا فرچێن ره‌نگین ژ هه‌لچونه‌کا ناڤخوه‌یێ ده‌ردخست و ئافراندنێن هه‌ری به‌رزد مه‌یدانا شێوه‌کاریێ دا پێشکێشێ جیهانێ کرن. بڤی شێوه‌ی مروڤ دشێت بێژیت؛ هونه‌ر، مروڤ و سروشت خودان په‌یوه‌ندیه‌کا دیروکی نه‌ و ژ ئه‌گه‌را ڤێ په‌یوه‌ندیێ ئه‌سته‌تیکا هونه‌ری ژ ئالیێ ئافراندنێن هونه‌ری ڤه‌ ده‌ردکه‌ڤیت و پێشکه‌شی مروڤی و ژیانێ دکه‌ت. ژبو وێژی شیلینگ خوه‌دی روله‌کی گرنگ بو د شروڤه‌ و ناساندنا ڤێ جوانیا هونه‌ری  لسه‌ر بنگه‌هێ فه‌لسه‌فا ئه‌سته‌تیکا هونه‌ری.

 

 

 

ژێده‌ر:

 

  1. دکتورة راوية عبدالمنعم عباس:.الحس الجمالي وتاريخ الفن. دار النهضة العربية .بيروت 1998.ص 140

 

  1. F.W.J. Schelling “Über das Verhältnis der bildenden Künste zur Natur“S.7

 

  1. دکتور.شاکر عبدالحميد: التفضيل الجمالي،  عالم المعرفة. کويت. 2001

 

  1. پروفیسور.ذر. مه‌حه‌مه‌د عارف: جمالیات الطبێعة فێ کردستان العراق واثرها فێ الرسم العراقي المعاصر، 2006، مؤسسة موکریان للبحوث والنشر، اربيل

 

  1. پروفیسور. در. کودیلکا، سه‌مینار، ئه‌کده‌میا هونه‌رێن جوان، به‌رلین. شلینگ و جوانیا سروشتی، 2007

. دکتورة راوية عبدالمنعم عباس:.الحس الجمالي وتاريخ الفن. دار النهضة العربية .بيروت . 1998.ص 200.[1]

. دکتور.شاکر عبدالحميد: التفضيل الجمالي  عالم المعرفة کويت2001. ص20[2]

. دکتور.شاکر عبدالحميد: التفضيل الجمالي،  عالم المعرفة. کويت. 2001 ص27.[3]

. دکتورة راوية عبدالمنعم عباس:.الحس الجمالي وتاريخ الفن. دار النهضة العربية .بيروت1998.  141ص.[4]

[5]. F.W.J. Schelling “Über das Verhältnis der bildenden Künste zur Natur“S.74

دکتورة راوية عبدالمنعم عباس:.الحس الجمالي وتاريخ الفن. دار النهضة العربية .بيروت 1998.ص 140[6]

Advertisements

Actions

Information

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s




%d bloggers like this: